Kultura, czyli konflikt

Kultura, czyli konflikt – tak brzmiał tytuł wykładu wygłoszonego przez Michała Pawła Markowskiego podczas Medytacji Filozoficznych w Łazienkach Królewskich. Nie są to może słowa Timothy’ego Cochrana, ale oddają sedno argumentacji amerykańskiego muzykologa. Broni on choreografii Niżyńskiego do Preludium do Popołudnia Fauna Claude’a Debussy’ego, wskazując że choć nie przypadła do gustu kompozytorowi, doskonale odsłania sens jego muzyki. Robi to jednak nie na zasadzie zabalsamowania (w oryginale pada tu słowo embalment), a więc utrwalenia, zakonserwowania, podtrzymania wyrazu muzyki w tańcu, ale na zasadzie konfliktu.

Timothy Cochran, Adapting Debussy: Dislocation and Crisis in „Prélude à l’après-midi d’un faune”19th-Century Music, vol. 39, no. 1, pp. 35–55.

Na pierwszy rzut oka, kanciasty taniec, w którym tancerze muszą przełamywać naturalne skłonności ruchowe swoich ciał, nie przystaje do giętkiej linii melodycznej i subtelnych harmonii Debussy’ego. W punkcie wyjścia mamy więc niezrozumiały, prowokujący, estetyczny dysonans. Jego znaczenie odsłania się dopiero w dalszym przebiegu utworu. Dopiero środkowa część Preludium… wraz z jej polimetryczną kulminacją pozwala zrozumieć zamysł choreografa. Ciało orkiestry dzieli się tutaj na trzy części (instrumenty dęte, smyczki i harfę), z których każda realizuje swoje partie w innym metrum. Osiągnięty w ten sposób efekt rytmicznego rozedrgania prowadzi do kulminacji. Zaraz po niej powraca materiał pierwszej części. Nie jest to jednak dokładne powtórzenie początku. Muzyka pierwszej części powraca odmieniona, pełna reminiscencji materiału muzycznego części drugiej. Formę utworu można opisać jako ABA’, przy czym w części końcowej (A’) obecne są reminiscencje materiału muzycznego części środkowej (B).

Niżyński, dzieląc ciało tancerzy na trzy niezależne segmenty (głowę/tors, ręce oraz nogi) podąża więc ściśle za partyturą Debussy’ego – inspiruje się trzywarstwową polimetrią części kulminacyjnej. Wykorzystuje choreograficzne środki, by podkreślić logikę muzycznej formy. Na początku środkowej części utworu para tancerzy – faun i nimfa – stoją naprzeciwko siebie nieruchomo. Pozwalają wsłuchać się w muzykę, która ulega rytmicznemu rozedrganiu. Kulminacji towarzyszy zetknięcie się ramion fauna i nimfy – ich jedyny cielesny kontakt. Nimfa szybko ucieka, faun zostaje sam. Powrotowi muzyki znanej z początku utworu towarzyszy choreograficzna aluzja do początku części środkowej. Teraz faun patrzy nieruchomo na woal zgubiony przez uciekającą nimfę. Związek części środkowej i końcowej jest więc wyraźnie podkreślony. Staje się jasne, że powrót początkowej muzyki po wcześniejszej kulminacji musi już w pewnym stopniu nosić na sobie jej ślad.

Dodatkowym smaczkiem podjętego przez Cochrana tematu staje się robocza notacja choreografii Niżyńskiego odszyfrowana dopiero niedawno, a posługująca się quasi-muzycznymi znakami oraz dwie transkrypcje fortepianowe dzieła Debussy’ego: autorska, która dzieli różnice rytmiczne pomiędzy dwa fortepiany, ułatwiając tym samym wykonanie; i ta autorstwa Ravela, która przed jednym z wykonawców stawia wyzwanie polimetrycznej gry obiema rękami, piętrząc przed pianistą trudności podobne do tych, które Niżyński zaplanował dla siebie oraz towarzyszących mu w jego choreografii tancerzy.

Timothy Cochran jest doktorem muzykologii Rutgers University, wykłada historię muzyki na Eastern Connecticut State University. Zajmuję się recepcją dzieła Debussy’ego w różnych kontekstach artystycznych: filmie, literaturze i tańcu.

Nie ma nagrań tańca Niżyńskiego, ale Christian Comte pokusił się o wykonanie animacji z zachowanych zdjęć. Zawsze lepsze to niż pokaz slajdów…

Autor: Paweł Siechowicz

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s