Cukierkowa rewolucja obyczajowa

Ostatnia opera Berlioza Béatrice et Bénédict oparta na szekspirowskiej komedii Wiele hałasu o nic na pierwszy rzut ucha poziomem słodyczy zdaje się niebezpiecznie zbliżać do lukrowanego pączka z przesłodzonym nadzieniem. Tryb mollowy na kartach partytury gości rzadko, pełniąc funkcję analogiczną do kropli spirytusu w pączkowym cieście. Jak kropla alkoholu zapobiega nasiąknięciu pączka tłuszczem, pozwalając ciastku zachować lekkość, tak z rzadka potrącana przez Berlioza mollowa struna przydaje lekkości jego dziełu.  J. P. E. Harper-Scott przekonuje, że ta cukierkowa powierzchowność skrywa wywrotowość, która podważa system tonalny równie silnie, co Tristan i Izolda Ryszarda Wagnera.

J.P.E. Harper-Scott, Berlioz, Love, Béatrice et Bénédict, “19th-Century Music”, vol. 39, no. 1, Spring 2015, s. 3–34.

W tekście Harpera-Scotta interesująca jest z resztą nie tylko jego główna teza, ale również postawa metodologiczna autora stanowiąca mariaż psychoanalitycznie zorientowanej filozofii z analizą muzyczną. W dyskursie filozoficzno-psychoanalitycznym kreślonym nazwiskami Alaina Badiou, Slavoja Žižka i Jacquesa Lacana odnajduje  on inspirację do schenkerowskiej analizy muzyki Berlioza.

Najkrócej mówiąc, społeczeństwo wywiera na jednostkę przymus. Jednostka może w spokoju ducha mu się podporządkować, zatracając w tym jednak swoją podmiotowość, lub przeciwstawić mu się, skazując się na ciągłe zmaganie w poszukiwaniu egzystencjalnej prawdy. Te dwie postawy: masochistyczną i histeryczną reprezentują dwie bohaterki ostatniej opery Berlioza: Héro i Béatrice.

Ta sama przemoc, która charakteryzuje społeczeństwo, charakteryzuje również muzyczną tonalność. W objęciach systemu tonalnego pewne zachowania są możliwe i akceptowane, inne zaś uznawane są za wykroczenia i odczuwane jako aberracje. Masochistyczna postawa Héro oznacza odnajdywanie przyjemności w realizowaniu logiki tonalnej. W swojej głównej arii Héro niemożliwie przedłuża kadencję, oddalając nieubłagane rozwiązanie dominanty do toniki, rozkoszując się tym podstawowym dla tonalności odczuciem przyciągania. Histeryczna postawa Béatrice wyraża się zaś w jej antysystemowym unikaniu kadencji doskonałej. Główna aria Béatrice – Dieu! que viens je d’entendre? – opiera się na ciągłej ambiwalencji g-moll i es-moll. Szósty stopień w tonacji g-moll (es-moll) rozwiązuje się na tonikę (g-moll), która z kolei, rozwiązując się z powrotem na es-moll, staje się trzecim stopniem tej tonacji. W arii Béatrice odczucie toniczności zostaje podważone.

Harper-Scott porównuje także operę Berlioza z szekspirowskim oryginałem, dowodząc, że podczas gdy Wiele hałasu o nic, krytykując zastany porządek społeczny, służy w gruncie rzeczy jego utrwaleniu (karnawałowe ekscesy ujmuje w ramy obowiązującego status quo), Béatrice et Bénédict ma potencjał wywrotowy. Opera Berlioza w przeciwieństwie do komedii Szekspira nie wraca na koniec do punktu wyjścia, ale zwieńczona zostaje podważeniem i przewartościowaniem małżeńskiej relacji dwójki tytułowych bohaterów. Tytułowi bohaterowie biorą ślub – to prawda – ale na własnych zasadach. Odrzucają tym samym normy usankcjonowane społeczną umową, wśród których, trzeba dodać, znajduje się ciche przyzwolenie na małżeńskie zdrady. To łącząca ich miłość pozwala im uwolnić się od społecznego (i tonalnego) „się” (tak się robi) i odnaleźć  w niej samych siebie.

J.P.E. Harper-Scott jest profesorem historii i teorii muzyki w Royal Holloway, University of London. W swoich badaniach zajmuje się ideologicznymi podstawami muzycznego modernizmu.

Tak wywrotową arię Béatrice śpiewa Stéphanie d’Oustrac w najnowszej inscenizacji z Glyndebourne:

Artykuł dostępny jest również na stronie autora: http://www.jpehs.co.uk/2015/09/20/berliozs-idea-of-love/

Autor: Paweł Siechowicz

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s