Bliskie spotkania z operą drugiego stopnia

Alice Bellini przygląda się osiemnastowiecznym operom o robieniu opery albo, innymi słowy, operom drugiego stopnia – metaoperom. Czym opera w operze różni się od teatru w teatrze? Oczywiście muzyką, której obecność komplikuje relację pomiędzy poziomami artystycznej fikcji. 

Alice Bellini, Music and „Music” in Eighteenth-Century Meta-Operatic Scores, „Eighteenth-Century Music”, 6/2, s. 183–207.

Dla słuchacza, który w operze czuje się jak we własnym domu, jasnym jest, że kiedy postaci opery śpiewają, w zamieszkiwanym przez nie świecie fikcji nie słychać śpiewu lecz mowę. Słuchacze słyszą śpiewającą Cecilię Bartoli, Figaro słyszy mówiącą do niego Rozynę, słuchacze akceptujący operową konwencję rozumieją, że przez śpiew słychać mowę. Wszystko jest dobrze, dopóki na jasno ustalonej konwencji nie pojawi się rysa. Opery o operze, których wiele zostało napisanych i skomponowanych w XVIII wieku, stwarzają do takich pęknięć szczególnie wiele okazji. 

Konwencja zaczyna pękać na przykład wtedy, kiedy postaci opery w zamieszkiwanym przez nie świecie fikcji śpiewają arię. Dla słuchacza nic się nie zmienia – czy mówią czy śpiewają, zawsze muszą śpiewać. Co innego dla postaci opery – one na ogół doskonale wiedzą, czy ich partnerzy w operowej opowieści akurat śpiewają. Na ogół, ale nie zawsze – i na tym opiera się jeden z konceptów intermezza La Dirindina (lib. Girolamo Gigli, muz. Domenico Scarlatti, Rzym 1715), w którym tytułowa śpiewaczka wykonuję arię w obecności udzielającego jej wykonawczych porad kastrata, a przychodzący po jakimś czasie maestro di musica bierze jej śpiew za mowę. 

A co jeśli akompaniujący śpiewaczce maestro odejdzie od klawesynu? W operze Prima la musica e poi le parole (lib. Giovanni Battista Casti, muz. Antonio Salieri, Wiedeń 1786) maestro opuszcza swój instrument, żeby pomóc śpiewaczce wczuć się w odgrywaną przez nią sytuację dramatyczną, służąc jej jako statysta. Kiedy śpiewaczka kontynuuje, nadal słyszymy orkiestrę imitującą klawesynowy akompaniament. Maestro ratuje teatralną fikcję dośpiewując falsetem partię skrzypiec. Gdyby nie to, publiczność zostałaby postawiona przed zadaniem na tyle abstrakcyjnym, że konwencja mogłaby go nie udźwignąć: słysząc muzykę, musiałaby wyobrazić sobie ciszę. 

A co jeśli słyszymy próbę przerywaną ciągłymi komentarzami operowych postaci, które krytykują poszczególne aspekty muzyki i każą wykonywać na nowo usłyszane już fragmenty, zmieniając w nich to i owo? Muzykolog czy współczesny wykonawca ma tylko partyturę, notującą ich komentarze i następujące po nich zmiany. Jak wyglądałaby partytura, którą interpretują? Tego możemy się jedynie domyślać. 

Znacznie łatwiej domyślić się, jak wielką pokusą dla osiemnastowiecznych kompozytorów i librecistów było skomplikowanie tego typu problemów z operową fikcją w tworzonych przez nich dziełach. Pęknięcia dotyczą więc często także szerszych struktur muzyczno-dramatycznych. Libreciści zmuszają kompozytorów do zacierania granic między arią i recytatywem. Piętrzą trudności przed kompozytorami, którzy zmuszeni są do pisania muzyki o muzyce – i robią to, z sukcesem.

Napięcie między tym, co fikcyjne i tym, co rzeczywiste jest w istocie siłą witalną humoru opery buffa. Apogeum osiągnęło być może w przywoływanej już tutaj operze Castiego i Salieriego, gdy Donna Eleonora wymaga od Poety i Maestra, by skuleni w niewygodnej pozie odgrywali jej dzieci. Cierpienie rozstania z dziećmi wyrażane w jej arii miesza się z mękami nieszczęsnych statystów, w tym samym czasie obnażając konwencję operowej fikcji i jej służąc. Ten dowcip staje się tym lepszy, im dłużej się o nim myśli. 

Alice Bellini obroniła doktorat na University of Cambridge, badając problem muzyki w muzyce w osiemnastowiecznej operze włoskiej. Obecnie jest wykładowcą Open University. 

Czytał: Paweł Siechowicz

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s